Il’insko M.

 

BURDA

 

(Il’insko M., Rom-Lebedev I. Rosphenybena te patrin’a. M., 1938, S. 5-19)

_________________________________________________________________________________

 

 

Dre rajonno ambulatorija sys bešle šov-džine romanečave. Javne jone na k’a dur – e kolxozostyr i dužakirde, koli poddžala e očer’ed’.

– Mištypen akana vaš sast’akiriben, – phend’a uči pesa romanyčaj. – Bilovengiro te čačunes sast’akirna!

– Sare dukhandyr jone lyne te sast’akiren: i e tyrdyn’endyr, koi tyrdela, te i matybnastyr, – vzagyja dro rakiribe terno romanočavo, saveste sys piriphandly dykhlesa šuvly čamlin.

Phurorom zapija e pipka te phend’a:

– Katyr ame e sastypnytkonen džind’am. Len i na džind’am te i na prihal’ovavas. Keribnaskire te mamja e rašanca sast’akirnas drabenca te čarjenca, ne i prirakiribnasa.

– Te i vysast’akirnas? – sabnasa pučja terno čavo.

Phurorom zasand’ape, podykhja pre sarende te phend’a:

– Pharo sys harydyr... Manuša samas dylyne, na roskedasaspe ni dre so.

Phurorom dyja hond’a, lyja te vybulavel sastyroresa kirki pipkatyr, vzdykhja pre romende, save šundle les sare d’osa, te lyja durydyr te rosphenel:

– Lodyja dre amaro taboro jekh rom, kharnas les Burdasa. Pija jov na umor adaja rozbisčastno mortvaly, syr pany.

Saro pestyr propija, e romn’atyr Matixatyr ostatno indyraka styrdyja. A okomi Matixatyr sys leste inke čavoren štardžinen, jekh jekhestyr tyknydyr.

Ne, a b’esčast’ romany, v’estimo už džinel ke kon te priphandelpe. Joj kamel adasave manušen xasibnaskiren. I ad’ake už Matixa čavorenca menčisalyja e Burdastyr, te i kokoro jov xačija e mortval’atyr, a adaj syr pro grexo, le te murd’ov leskiro graj, cypo ostatno, vokurat ke vesna.

Pirirund’ape e Matixa, a so že te keres: te kines vavres nane pre so.

Ne... Toko so lyja te zdžal o iv phuvjatyr, o khamoro lyja te tat’kirel pirimrazaly phuv, koje-kaj vygyja zelenin’ko čarori, – amaro o Burda potyrdyja pre peste phaglo urden.

Duj tyknin’ka čavore bešte sys pro urden, a duj pobarydyr prastandyne palal pale Matixate, savi sare zorjatyr pomožynd’a e palujestyr te tyrdel urden.

«Te zaxas’ol tyro kalo šero tyre psikendyr, te te zalydžal tut mandyr balval’asa tyre bibaxtale e džiibnasa, dikhes žyko so domard’ampe – ko vešytko destoro». – Kost’ape Matixa. – «Dikhes, nane pre so urdo te vytyrdes irjasa dre felda. Saro propijan. Savi tute bari kužum isy, khanduno matymari».

Koje-syr dotyrdynepe ke felda, Matixa rosčid’a e šatra, sydy melale gonytkone poxtanendyr.

Prikedyja joj dre šatra... A koter maro nane.

Čavore roindoj mangena te xan, te i Matixate dro per burline.

Burda lyja e venda dro vasta, te i gyja peske te starel mačen pre reka, syr budto i nane leskiro rendo, so rovena čavore.

E Matixa čurdyjape pre leste te košelpe.

«More, bibaxtalo tu manuš. Syr tute o jakha-to dykhena pro parno sveto bi ladžaibnaskiro? Karik tut o vixro lydžala? Mek te otšut’on tyre vastore tyre psikendyr, koli tu lesa te staren mačen. Te so že al’ fely te čovav pre peste.»

A o Burda i o muj pale na dyja, otgyja krig e šatratyr.

 

Matixa podčod’a e pod’a telo gofi te gyja te psirel piro gava.

Pre lakiri baxt džind’a dro gav banzar’ka, zoraly te grubo pesa dandvari.

Može stat’ lake už telo pandžvardeš berš isys, a sa-taki kamja terne muršen te pridrabakir.

Ne i uhalyja pal late Matixa. E romny na sys dylyny. Podyjape ke joj, zlyja la pro drabakiribe, dyln’akird’a adale dandvar’a, frentone lavenca zamard’a lake o šero.

Dyja draboro lake kamlypnastyr, pozumad’a pro patr’a, sykad’a e strax dro parnin’ko te i vyxoxad’a dylyne banzar’katyr biš saste, sa rupove sastenca.

Ne i ke rat toko risija Matixa pale ke šatra.

E radatyr hera tel peste na šund’a gyi dromesa.

Dro šero jekh duma sys late.

«Ex, koli-by te kinel grastores, te otkhinel dromestyr.»

Burda pašlo sys pre pornyca upre peresa te dyja šol’a dro nakh, syr phurano graj.

Pašyl leste čurdyny sys e venda.

Na progyja i pašmardo, syr pašyl bari jag rozlydžime bešte sys Burda e romn’asa, – dre sastruny piri tatyja pany, dre jag petine phuvitka.

Tykne čavore roindoj terde sys pašyl jag, mangne e datyr te poxan.

Na phend’a Matixa vašo stal’a[1] Burdaske – darandyja, so otlela te propjela len:

«Mri romnyje, sari ak adaja ratori dykhjom me sune e grastany pori, xaj, dro vasta rikirava, – phend’a o Burda. – Ke so adava? Al’ vaš adava, so o graj mire šerestyr na vydžala. Pale greste saro šero našad’om. Sa duminava, savo hara mande na sys... Ex, e bida pre miro šero kalo, saro kolyn povyšutija, romnyje...»

Phares kerd’ape Matixake, ažno hond’a dyja e romeskire lavendyr. Tango les ačja, gyja vastesa pale brek te vylyja rupove saste, sykad’a romeske.

«Te katyr adava tute, mri masxari? – zadyja godla o Burda. – Al’ pro klado popyjan? Deka adarik, jan mange, š’odrivo tyro muj!»

«Na, mro dadoro, – xol’ames phend’a Matixa i zagarad’a stal’a. – Me na ris’ol e cypa pre tute. Adasave stal’a toko jekhvar dro deš berš popernape. Oke koli kamesa; aven khetane manca te kines e gres. Toko angil mande kinesa. Tuke dro vasta stal’a na dava...»

Burda zaxarud’a dro šero.

«Ne šukar, mek javela piro tyro,» – zdyjape pre lakire lava jov.

 

Toko so sveto lyja te parn’ol pro bolyben, jone sare dujdžine gyne pro gav te kinen e gres.

I marde pirdal duj piro drom ko šatri gyja uklisto pre greste Burda, a e Matixa gyja prezal palal pal leste, pre lakiro muj kheld’a e rada.

Roma sare šatrendyr povygyne te rozdykhen kindle henštos.

Obkrencakirde jone sare stronendyr Burdas e gresa. Sar dynepe e zavidoske, kaj jov adasave gres dorest’a?

Burda mard’a gres čupn’asa piro pangalja te šard’ape peskire muršypnasa e romenge, koli Matixa ugyja dre šatra te keravel o xaben.

«More, trebi te čuves o litki,» – phend’a jekh rom, – «te obmores tyre henštoskire naja vaš e baxt te talano».

«A koli na čuvesa, tak na javela baxt dre tyre greste,» – podphend’a vavir.

O Burda i rada te prijačel ke adale lava. Ne i kind’a e mortvaly o Burda i zapija romenca.

Ne, vypine roma, podmatyne te i lyne jekh angil jekheste te šarenpe grenca, lyne te vykharen te tradenpe pre grende!

Syr pro grexo graj popyjape adasavo Burdaske, so sare romengire gren obtradyja.

Oke i lyja palo ilo Burdaskiro graj zalixone kofaris.

Gyja jov pro frentyma, zakhard’a Burdas ke pe dre šatra, podmat’kird’a, ne i zalydžija lesa te paruvel e grenca.

Matixa roindoj pro čanga mangja te otdžal romes krig, te na paruvel mate lakire romesa, ne pre lakire lava i te čungarden na kamne ni o Burda, ni o rom kofari za-lixo.

Ne i vymard’a o korn’o rom kofari zalixo mate Burdaske, vyparud’a lestyr henštos, a leske otdyja cypos bi herengires te i korores gres.

Zorales zadumind’ape e Matixa, koli udykhja, save gres vyparud’a o Burda, a odoleske i e baxt na trebi: maxniskird’a jov vastesa, best’a uklisto pre cyposte te ugyja krig e šatratyr.

 

Te toko rat’asa prezal risija ke šatra koje-syr pro hera terdo mato.

Dyjape murtyk nakhesa dre pornyca te syr guruv myčind’a.

«Kaj graj?» – lyja te del kund’e Matixa Burdas dro psiko, – «Kaj že o graj?»

A Burda sa myčind’a te otčungardyjape. Napeskire glos’asa zadyja godla Matixa.

«Xasijan biš’asno, o graj! Devlale-e-e..!» Te ad’ake zadyja godla, so sare šatrendyr sprastandynepe o roma, obkrencakirde e šatra. Podykhne, podykhne jone tangipnasa pre late i rozgynepe ke pe. Ne so že te keras?

Pro vavir dyves podgyja ke Matixa phuri romny te i rakirla:

«Ne so rovesa, dylyny! Trebi te sast’akires tyre matymaris...»

I rosphend’a joj Matixake, so sy nadur adaj jekh phuri – rašany, sare bidendyr sast’akirla e poroškenca te čarjenca.

Matixa prišund’ape.

A phuri romny syr šing pro kan prorakird’a: «Kr’adu[2] tyre matymaris vysast’akirla. Po trin versty ko mortvaly na poddžala...»

– A kaj joj dživela? – pučja Matixa skroz’[3] jasva.

– Pašyl khangiri. Puč rašaskiro kher, každo manuš tuke phenela,» – sykad’a phuromny dre strona pro gav.

Ne... Čut’ sveto gyja Matixa ke rašany, dro dykhlo zariskird’a «trinengiri».

Rašany bešty sys ke fenštra, rosčid’a patr’a pro čanga peste.

Rašas na sys khere.

Rosphend’a Matixa rašan’ake pal peskiri bida, mangja te pomožynel te vysast’akirel Burdas matybnastyr.

«Te pomožynav mogiskirava», – phend’a rašany, – te so že tu nange vastenca javesa?» Koli tu te javes mange, daj al’ phen».

Jekhatyr vytyrdyja e Matixa ostatno «trinengiri» dykhlestyr.

 «Oke tuke, toko vysast’akir! Xas’ovasa e tykne čavorenca leskire matybnastyr!»

Lyja e rašany «trinengiri», podykhja pro sveto – nane li xarkuny, pročind’a[4] pre late sare nom’ery, i syr podčindlo isy, okomi na xačime sthod’a la, te i zagarad’a ke pe dre pančoxa.

«Pjela, rakiresa[,] tyro rom,» – obrisija lavesa e rašany ke Matixa.

«Pjela, pjela», – zarund’a Matixa.

«Ad’ake», – protyrdyja skroz’ danda e rašany i lyja so-to te rodel dro komodo. – «Oke tuke e sventone knigatyr e molitva».

E rašany čud’a dro vast Matixake klokico lyloro i tixes prorakird’a:

«Belvel’asa, koli o kham popaš zbešela ke phuv, le te i sxačkir pre bari jag adaja molitva, a e praska latyr čuv dre muser pan’esa, te dykh odoja muser, savjatyr tyro rom pija mortvaly, ne i čuv pre rat leske ko hera».

«Ad’ak, ad’ake, saro kerava», – phend’a Matixa, – Rakiresa telo šero?..»

«Ne, a pro zloko, pre zor’a čuv mortvaly dre adaja samo muser; ne i podlydža leske te vypjel... Te ad’ake, soby jov saro drab te vypjel, polyjan?

– «Saro soby?» – piripučja Matixa latyr.

«Ne palo odova na trebi šero te phages. Leske xoš[5] pandž adasave musera čuv, nandyrša, na poxaruvela i dro šero, vypjela, te i nabut avela.

Ke belvel’ že dores bari dušly mortvaly te čuv la angil leste», – sykl’akird’a la rašany, – «a kokori udža, te i na dykh pre leste...[»]

«Ne, a okomi?»

«Javesa, a e dušly na javela čilady. E kapl’a[6] na prilela di leste. Molitva saro ottradela».

Radasa ugyja Matixa a rašan’atyr, na džind’a, syr i te parakirel la. Pro kolyn late sys zagarady e cel’ebno molitva.

Saro kerd’a Matixa, syr priphend’a rašany, niči na zabistyrd’a.

Syr zadivisalyja Burda, koli Matixa, sa kerd’a les arman’a palo pibe, a adaj kr’adu[7] e zlokostyr, inke jov jakha na protriiskird’a, podyja leske pherdy muser mortvaly.

E bare radasa včid’a la Burda dre peskiro kirlo, na podykhja, so dre late save-to kalin’ka koterore, i jov radatyr ažno dyja piro Matixakiro psiko.

«Hara by ad’ake-to». – pošard’a jov la, – «palso sys te košespe-to!»

«Mišto! – podumind’a e Matixa. – «Tuke adaja e mortvaly kilesa dro kirlo terd’ola».

Inke butyr zdivind’ape Burda, koli belvel’asa jand’a Matixa pherdy dušly te i čud’a angil leste.

«Ake, pi! Hal’ov šero dukhala!» – Phend’a joj, te nadykhi pre Burdaste ugyja.

Adasavo kovlypen e romn’atyr Burda už berša biš na dykhja. Obdylnyme dykhja jov dro sl’ado Matixake. «Už na li im’eninniko me adadyves,» lyja jov te vzripirel. Niči na pridumind’a o Burda, sčungardyja te zdivisalyja, otkerd’a ostatno dušly te i posungja.

Belvel’asa risija Matixa ke šatra. Inke e duripnastyr ušund’a joj maty glos Burdaskiri. Upyja o ilo e Matixate. Zavojosa, savesa bagand’a o Burda, Matixa polyja, so jov mato, syr patavo.

Na pat’andyja peskire kanenge e Matixa i tixes podgyja ke šatra.

Koje-syr vlečiskird’a o hera, podgyja o Burda ke Matixa, maxyskird’a pustone dušl’asa!

«Jekh tu man polesa», – zarund’a jov. – «De inke e mortvaly...»

Na ripiri pes e xol’atyr, uxtyld’a Matixa e Burdas palo bala te dyja kund’e dre phuv čekatesa.

Burda r’evind’a syr guruv, ne na smožynd’a te otriskirelpe e phuvjatyr.

Protriiskird’a nakhesa phuv ko duj aršyny[8], i jov uspokoind’ape te i zasut’a.

Sari rat na zasut’a Matixa, sa kokori pesa rakird’a, kost’ape, kerd’a arman’a e rašan’a adakicy moly, so uxtyllas pre sare rašande, pro saro parno sveto...

 

Pre vavir belvel’, telo kurkitko dyves, koli dre khangiri dyln’akird’a o rašaj manušen, save pat’ana dre devleste, e Matixa javja ke rašany ke štuba.

Jekhatyr obdykhja e štuba te i podykhja pro skamind, kaj sy sthody «trinengiri».

«Miri hal’ov,» – podumind’a joj.

Šylales podykhja e rašany pre Matixate. Matixa rosxačija sari dro kamlo saben, zarakird’a joj bare radasa:

«Avjom te piridav tuke, mri dajori, amaro romano gudlo lavoro, palodova, so pomožynd’an».

«Al’ piriačja te pjel tro romoro-to?» – Pučja e rašany, ušuny lače lava e Matixatyr.

«Syr vastesa zlyja».

«Svento molitva koli-kami pomožynela».

«Te oke, mri rašany», – lyja te rakirel e Matixa, me i kokori som drabakiribnaskiri, man džinen piro saro parno sveto... Mande o dandvar’a-to palo čon dro angluj pozačindle sy, nisyr lendyr te na otmaravpe. Xoš dre phuv garad’ov lendyr...

«A pre so že tu drabakiresa,[»]– zaint’er’esalyja e rašany.

«Pre so kami. Palo kamlype, pre dukh, koneste so čorde – lathava...»

«Ad’ake, ad’ake,» zadumind’ape e rašany, sa butyr te butyr zaint’er’esalyja Matixakire lavenca.

«Ne oke syr piro romengire rendy?»

«Piro buty so li?»

«Na, piro s’emjitko rendo».

«Ne rosphen, rosphen mange.»

Rašany podbest’a inke pašylydyr ke Matixa te pro kan lyja te rosphenel:

«Berša mire xoš i nabare, a sa-taki v’ed’ na som raklori me... Dykhes, rosthulyjom me nabutka, pro šov pudy[9] lyja[10] te tyrdel, ne a miro to k’a kamel šuke džuvl’en...

 «Ad’ake, ad’ake,» – podphend’a Matixa e rašan’ake.

«Me šund’om, budto jov podmarlape ke kuzn’ecoskiri romny, odova častes dro foro udžala...»

«A», – vzdyja godla e Matixa, « – proparud’a, tak adava vaš mange te čungardav jekhvar. Saro rosphenava syr piro činyben».

«Ne, na xoxavesa?» – Zaxačija ažno radatyr e rašany.

– Palo odova, so tu romes mires matybnastyr vysast’akird’an, me tuke, so kames uhal’ovava», – phend’a Matixa. – «Pany te vangara isy?»

«Isy, isy», – zaprastandyja pire štuba rašany. Pirdal menta dro muser pan’esa šumindle o vangara. Matixa dolges dikhja dre muser te rimanes kost’a e rašan’a. Sari peskiri xoly vyčurdyja, a kokori dumind’a: «podužakir, me tuke sykavava, syr te obxo-xaves...»

Rašany piriačja i te phurdel, dykhja pal late.

Matixa zarakird’a:

«Dykhava: baro gav... drom... pro drom piraly... dre late xačola jag... marla kon-to stukanosa...»

«Kuzn’a, kuzn’a», – šeptyskird’a rosxol’asyme rašany.

«Pašyl terdo kher», – prirakird’a drabakiri Matixa, – «vanty parne...»

«Jov, jov – kher kuzn’ecoskiro...»

«Oke kon-to džala ke jov», – značit’el’nes phend’a e Matixa, te inke telydyr zmekja šero ko muser...

«Kon, kon?» – vygyi kokori pestyr pučja e rašany.

«Na dykhava... kalypen... Na roskedava kon?...»

«Ne udykhpe, udykhpe», – t’er’ebiskird’a rašany e Motixa telo pašvare, a kokori ad’ake že lyja te zadykhel dre muser.

«Na, nane dykhno», – xol’asa phend’a Matixa. «Pridžalape te drabakirav pire glos».

«Syr pire glos?» – zdivind’ape rašany.

«A oke syr», – sykl’akird’a Matixa. – «Beš ka pro pato maškiral štuba».

Rašany pokandyja, best’a.

E Matixa vyhazdyja indyraki e rašan’ate te zaphand’a len venzlosa pro šero lake.

 «Oke akana beš te šun», – priphend’a Matixa. Syr ušunesa glos rašaskiri, ad’ake i probaga trin moly syr bašno, a koli okomi[11] adava inke ušunesa jekhvar, to de godla: šyng, šyng[12] rossypinype! Ad’ake uže jov odoxty dre glos saro tuke rosphenela».

Rašany so-to kašukes prorakird’a e indyrakendyr, syr budto e tele gonendyr.

«Ne, pirijač akana i šun», – phend’a Matixa.

Rašany piriačja.

Matixa podykhja pre rašan’ate, savi bešty syr l’esoviko[13] maškir štuba, te heroj vygyja avri štubatyr i zauxtyld’a e skamindestyr «trinengiri».

Hara uže zvonar’o otevonind’a pre kolokol’n’a, a e rašany sa inke bešly zaphandly dre indyraki, syr dro gono, i niči na dykhi prišund’ape.

Ne oke ko samo šero ušund’a joj glos romeskiri.

Rašany skedyjape phurdypnasa te zorales probagand’a bašnesa žyko trin moly.

«Svento, svento devel[14] amaro», – phend’a jov, syr sykadyja rašan’ake trašany glos romeskiri.

«Šyng, šyng proper» – zadyja godla e rašany i daže nabutka poduxt’a pro šteto.

 

Už so sys okomi maškir lende dujende, e rašaste rašan’asa, Matixa na dykhja, a toko so avja joj ko šatra[,] syr podavja rašaj e destesa dre vasta, a palal leste i rašaskire pisxarja.

Dyne jone godla, rozmaxindle destenca, košnepe.

Straxame romanečave skedynepe ko šatri.

Rašaj rosxol’asyme dyja godla.

«Čora! Xoxaibnaskire! Te sanpe pre manušende!»

Straxany adasave rendostyr Matixa vygyja šatratyr te kr’adu pre peskiri baxt, udykhja mamuj progyime e kuzn’ecos.

Na dolges dumind’a joj, uterd’akird’a les, a okomi podgyja ko rašaj.

«Mro rašaj, na de godla! Na čilav tu amaro rat! Jav ka adarik!» – otkhard’a joj rašas dre strona. – «Rendo tuke phenava».

Udivisalyja rašaj, gyi pale Matixate.

Otgyi nabut dre strona, Matixa sykad’a rašaske pre kuzn’ecoste.

«Te drabakirelpe ke me kuzn’eco avja. Patr’a mange rakirna, so romny leskiri tusa putynepe».

Dyln’akirdo sys lavenca Matixakirenca rašaj. Na džind’a, so te phenel.

«Ne syr duminesa, te čurdav dro patr’a kuzn’ecoske, al’ na?» – frentymasa pučja Matixa.

Roma te i rašaskire pisxarja udivisalyne, koli rašaj dyja godla, butyr sarendyr, kr’adu syr-to zagorbind’ape te phend’a na xol’ames:

«Soby adava butyr te na javel». I sygo jov ugyja.

Pal leste rozgynepe i ostatna...

 

Dre adaja menta vygyja kabinetostyr manuš dro parno xalato i pirimard’a phuromeskiro rosphenyben:

– Koneskiri očer’ed’ ko sast’akiribnari?

– Miri, poduxt’a phurorom skamindestyr i mekjape ke porta.

– Terd’ov, terd’ov! – zarikird’a les manuš dro parno xalato. So-to tyro muj džindlo? Tu so, zapijan?..

– Na! Me javjom te parakirav sast’akiribnaskireske. Syr vastesa zlyja jov. Oke trito čon na pjava.

– Ne i mišto! Na pi butyr.

– I te dykhav na mogiskirava pre mortvaly... Me hara adaj na somas. De, dava duma peske, zadžava ko sast’akiribnari i sykavavape leske, savo me zdrovo[15] manuš ačjom...

– Ne dža! – Promekja phuromes mašuš dro parno xalato, saves obkrencyndle nasvale manuša, i pučenas lestyr, so kyrd’ape phuresa.

– Jov sys baro matymari. Ne vysast’akirnas les mitybnastyr. – Phend’a jov. – Syr les kharna. A, Burda...

– Burda? Da jov vaš peske hal’ov rosphend’a amenge so-to.

Sygo vygyja Burda kabinetostyr bare radasa pro muj.

Sare podykhne pre leste bare jakhenca.

– Ne so phend’a sast’akiribnari? – pučja lestyr manuš dro parno xalato.

– Phend’a, so me prodživava butyr šel beršendyr.

– Ne, javen džide! – i phurorom, syr baro murš vygyja ambulatorijatyr.



[1] euphemistic for love ‘money’, fem. pl., obsolete.

[2] jekhatyr, sygo

[3] pirdal

[4] progind’a?

[5] Russ. = xot’, mek pandž adasave musera – sajekh leske nane but

[6] Rus. a drop; gutta

[7] jekhatyr, sygo

[8] 1 aršino – 71 cm., 2,3 feet

[9] 1 pudo – 40 Russian pounds, 16,38 kg.

[10] lyjom?

[11] from Russ. dialectal okrom’á = króm’e ‘ beyond ’

[12] euphemistic for beng ‘ devil’

[13] o vešytko “xulaj”

[14] not Devel, as passim in Soviet editions in any language.

[15] Pol. =sasto, healthy

ã. Íîâîêóçíåöê ïðîäàåòñÿ êîìíàòà 9ì2 - 590 000ð | Êóïèòü øêîëüíûé àòòåñòàò ïîäðîáíî.